ఐఐటీ బాంబే దక్ష మిషన్ ఆవిర్భావం
IIT Bombay Daksha Mission – గామా రే బర్స్్ట్ (Gamma-Ray Bursts) మరియు అంతరిక్ష రహస్యాలను ఛేదించడానికి ప్రపంచంలోనే అత్యంత శక్తివంతమైన స్పేస్ టెలిస్కోపులను నిర్మించాలనే లక్ష్యంతో కొత్త ప్రమాణాలను సృష్టిస్తోంది.
“IIT Bombay Daksha Mission” విశ్వంలోని అత్యంత రహస్యమైన మరియు శక్తివంతమైన ఖగోళ సంఘటనలను (Gamma-Ray Bursts – GRBs) అర్థం చేసుకోవడాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకున్న ఒక దూరదృష్టి కలిగిన భారత శాస్త్రీయ ప్రాజెక్ట్. ఐఐటీ బాంబే ఆధ్వర్యంలో, ఈ మిషన్ ఆధునిక సాంకేతికత, భారతదేశంలోని అగ్రశ్రేణి పరిశోధనా సంస్థలతో సహకారం, విద్యార్థుల సృజనాత్మకత కలయిక ద్వారా భారతదేశాన్ని లోతైన అంతరిక్ష పరిశోధనలో ప్రపంచంలో అగ్రగామిగా నిలబెట్టాలనే సంకల్పంతో ముందుకు వెళ్తోంది.
ఇటీవలి సంవత్సరాలలో, అంతరిక్ష-ఆధారిత హై-ఎనర్జీ ఖగోళ శాస్త్రంపై అంతర్జాతీయ ఆసక్తి పెరగడంతో, కొత్త స్పేస్ మిషన్ ప్రతిపాదనలకు అవకాశాలు పెరిగాయి. 2018లో, ఇస్రో కొత్త ప్రాజెక్టుల కోసం పిలుపునిచ్చిన తర్వాత, ప్రొఫెసర్ వరుణ్ భలేరావో నేతృత్వంలో IIT Bombay Daksha Mission ను ప్రతిపాదించింది — రెండు హై-ఎనర్జీ స్పేస్ టెలిస్కోపులను నిర్మించి ప్రయోగించి, GRBs మరియు ఇతర ఖగోళ ఉత్సర్గలను అధ్యయనం చేయాలనే అత్యంత ప్రతిష్టాత్మక ప్రణాళిక. ప్రారంభం నుంచే, ఈ మిషన్ శాస్త్రీయ జ్ఞానాన్ని విస్తరించడమే కాకుండా, భారతీయ ప్రతిభను ప్రోత్సహించడం, TIFR, PRL, RRI, IUCAA మరియు అనేక ఇస్రో కేంద్రాలతో విస్తృత సహకారాన్ని పెంపొందించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
శాస్త్రీయ లక్ష్యాలు: Gamma-Ray Bursts ను ఎందుకు అధ్యయనం చేయాలి?
Gamma-Ray Bursts విశ్వంలో అత్యంత ప్రకాశవంతమైన సంఘటనలు. కొన్ని సెకన్లలోనే అవి సూర్యుడు తన జీవితకాలంలో విడుదల చేసే శక్తికన్నా ఎక్కువ ఎనర్జీని విడుదల చేస్తాయి. ఇవి మహా తారలు బ్లాక్ హోల్గా కూలిపోవడం లేదా రెండు న్యూట్రాన్ తారల విలీనం వల్ల ఉత్పన్నమవుతాయని నమ్ముతారు.
GRBs అధ్యయనం ద్వారా:
- బ్లాక్ హోల్ల పుట్టుక,
- భారీ మూలకాల ఉత్పత్తి,
- రిలేటివిస్టిక్ జెట్ల భౌతిక శాస్త్రం,
- విశ్వంలో నక్షత్రాల ఏర్పాట్ల చరిత్ర
లాంటివి అర్థం చేసుకోవచ్చు.
అదనంగా, ఈ మిషన్ గ్రావిటేషనల్ వేవ్స్ సంఘటనలకు అనుబంధంగా వచ్చే ఎలక్ట్రోమాగ్నెటిక్ సంకేతాలను కూడా పరిశీలిస్తుంది. ఇది “మల్టీ-మెసెంజర్ ఖగోళ శాస్త్రం”లో కొత్త అధ్యాయాన్ని తెరుస్తుంది.
సాంకేతిక ప్రాధాన్యం: పరికరాలు మరియు డిజైన్
ద్వంద్వ-ఉపగ్రహ వ్యవస్థ
IIT Bombay Daksha Mission లో ముఖ్యాంశం — భూమి రెండు వైపులా రెండు సమానమైన ఉపగ్రహాలను ప్రయోగించడం. దీని వలన ఆకాశంలోని 85% ప్రాంతాన్ని నిరంతరం పరిశీలించగలుగుతుంది.
అధునాతన డిటెక్టర్లు
ప్రతి ఉపగ్రహంలో:
లో ఎనర్జీ (1–30 keV): 13 ప్యాకేజీలు, ప్రతి దాంట్లో 5 సిలికాన్ డ్రిఫ్ట్ డిటెక్టర్లు.
మీడియం ఎనర్జీ (20–200 keV): 17 ప్యాకేజీలు, ప్రతి దాంట్లో 20 సీడిఎజెడ్ (CZT) డిటెక్టర్లు.
హై ఎనర్జీ (100–1000+ keV): 4 ప్యాకేజీలు, NaI+SiPM సెన్సార్లతో.
ఇవి కలిపి 1 keV నుండి 1 MeV వరకు విస్తృత శ్రేణిలో పరిశీలించగలవు.
అసాధారణ పనితీరు
100 keV వద్ద దక్ష సెన్సిటివిటీ ప్రస్తుతం ఉన్న మిషన్ల కంటే పది రెట్లు ఎక్కువ. NASA యొక్క Fermi Gamma-ray టెలిస్కోప్ కంటే ఐదు రెట్లు ఎక్కువ విశ్వాన్ని పరిశీలించే సామర్థ్యం కలిగివుంటుంది.
కీలక ఆవిష్కరణలు
ఆటోమేటెడ్ డిటెక్షన్: దక్ష కొన్ని సెకన్లలోనే GRBsను గుర్తించి, ప్రపంచ శాస్త్రవేత్తలకు ఒక నిమిషం లోపే సమాచారం పంపుతుంది.
పోలరిమెట్రీ మరియు కాంప్టన్ ఇమేజింగ్: GRBs ఉత్సర్గల నిర్మాణాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి కీలకం.
పరిశోధన సహకారం మరియు విద్యార్థుల పాత్ర
ఈ మిషన్ ప్రత్యేకత విద్యార్థులే. ఐఐటీ బాంబేలోని STAR ల్యాబ్లో విద్యార్థులు ప్రత్యక్షంగా డిజైన్, ఇంజనీరింగ్, ఆపరేషన్లలో పాల్గొంటున్నారు.
విస్తృత శాస్త్రీయ ప్రభావాలు
మల్టీ-మెసెంజర్ ఖగోళ శాస్త్రం: గ్రావిటేషనల్ వేవ్స్ + గామా రే పరిశీలనలు కొత్త అవగాహన తెస్తాయి.
కాస్మిక్ కెమికల్ ఇవల్యూషన్: GRBs విశ్లేషణ ద్వారా విశ్వంలోని భారీ మూలకాల ఉత్పత్తి, పరిణామం అర్థం చేసుకోవచ్చు.
ప్రపంచానికి డేటా: IIT Bombay Daksha Missionసేకరించిన సమాచారం ప్రపంచ శాస్త్ర సమాజానికి అందుబాటులో ఉంటుంది.
ప్రాజెక్ట్ ప్రగతి మరియు భవిష్యత్
2025 నాటికి అన్ని సాంకేతిక మైలురాళ్లు పూర్తి అయ్యాయి. ఇస్రో ప్రారంభ నిధులు కేటాయించింది. ప్రభుత్వ ఆమోదం కోసం ఎదురుచూస్తోంది.
సమయానికి ఆమోదం ఇవ్వకపోతే, ఇతర దేశాలు తమ ప్రాజెక్టులతో ముందుకు దూసుకెళ్లే ప్రమాదం ఉంది. దక్ష తక్కువ ఖర్చుతో, అత్యాధునిక సాంకేతికతతో భారతదేశాన్ని ప్రపంచ ఖగోళ పరిశోధనలో అగ్రగామిగా నిలబెట్టగలదు.
అంతరిక్ష అన్వేషణలో భారతదేశపు రాయబారి
“IIT Bombay Daksha Mission” శాస్త్రీయ తపన, సాంకేతిక ప్రతిభ, విద్యార్థుల సృజనాత్మకతల సమ్మేళనం. విశ్వంలోని అత్యంత రహస్యమైన క్షణిక సంఘటనలను పట్టుకోవడానికి ఈ మిషన్ ఒక కొత్త యుగానికి నాంది పలుకుతోంది.
దక్ష భారత శాస్త్రవేత్తలకు మాత్రమే కాకుండా, ప్రపంచానికి కూడా కొత్త వెలుగులు నింపబోతోంది. ఇది విశ్వ రహస్యాలను విప్పి, మనిషి స్థానం గురించి మరింత లోతైన అవగాహన తెస్తుంది.
